Ռուբեն Սևակ - Մարդերգություն

Անցյալ տարի էր։ Հոգնած ապաքեն Շատ քաղաքակիրթ այս Արևմուտքեն՝ Ուր խիղճը բառ մ՚է, մարդը՝ մեքենա, Աշխարհ գործարան մ՚անխոնջ, անխընա, Սերը հաշիվ մ՚է. կրոնքը՝ դրամ. Երջանկությունը՝ ձանձրալի մի տռամ. Մահն՝ անմտություն. կյանքն՝ անհաշտ կռիվ. Ուր ժամանակն իսկ վատ մ՚է ալեխռիվ Որ ամեն րոպեն իր մանրակրկիտ Մուրճի հարվածով կը զարնե մտքիդ… Այսպե՜ս, հև ի հև՜, հոգնա՜ծ, հուսահա՜տ, Անմի՜տ այս վազքեն անդո՜ւլ, անընդհա՜տ, Կարոտն ունեցա հին հին դարերու. Եվ հիվանդ հոգիս տարի ես հեռո՜ւ, Հեռո՜ւ, խնկավետ, լո՜ւռ, մշտնջենի՜, Արևելքի իմ գյուղըս հայրենի…

Կիրակի մըն էր, քայլերս ուղղեցի Իմ ալևոր մորս հետ եկեղեցի։ _ Պիտի ծիծաղի՞ք, կարծրացած սրտեր, Կարդացիք Լյուքրես, Էպիկուր, Վոլթեր, Մի քանի ուրիշ մութ գիրքեր ալ դեռ, Բայց անհավատի այդ տժգույն թուղթեր Իրավունք չեն տար որ ամբարտավան Ձեր թույնը փչեք՝ կըրոնադավան Հոգվույն ալևոր մոր մը ծերունի, Որ ապրելու դեռ հազիվ օր մ՚ունի, Որ ծովուն վրա շյուղի մը նման, Մեկ ոտքը մատուռ, մյուսը՝ գերեզման, Գերագույն, անհաս, անսկիզբ, բարի, Մթին Աստուծո մ՚անվան կը փարի. Ու անիրավվա՜ծ, տառապա՜ծ, հուսա, Մեծ Արդարության վճռին կը հուսա…

Ու դո՛ւք, ո՜վ Հորաս, Զենոն ու Վոլթեր, Ինչ որ ալ ըլլաք՝ երեկինն եք դեռ. Մինչ հիսուն հազար այս տարի է որ Անդուլ կը դառնա աշխարհն ալևոր՝ Հավատացեր են մարդերը բոլոր։ — Բաբե՜, հակառակ հավատքիս մոլոր, Ծաղրել չի գիտցա՜վ բնավ իմ հոգին Տաճա՜ր մ՚ըլլա այն, հեթանոս բագին, Քար-քար ավերակ սյուներ Քառնաքին, Հըրապաշտ Պարսիկ բըլուր բոցագին, Բոցը Սիպիլի, Հնդիկ Էլլորան, Ասորյան հարյուր-զոհյան մին խորան, Կամ Քրիստոնյա պերճ եկեղեցին… Հոն մարդերը Մեծ-Հույսը դարբնեցին… Ու հոն — գլխարկնիդ բացեք՝ վեհերուն — Գերեզմաննոցն է կենդանիներուն…

Եկեղեցվույն մեջ մտա լռելյայն։ Շենքը փոքրիկ էր, բայց բավական լա՜յն՝ Աստվածն ու դարե՛րը ամփոփելու… Քար քարի վրա. ծներ էր, հըլո՜ւ,  Առանց արվեստի, առանց մեծ ոճի, Պարզ, ինչպես ծառ մը որ հողեն կ՚աճի, Ու քար, ու բազմոց, ու կերոն, ու խաչ, Հոն, հին դարերու բույրն ունեին գաղջ… Ու առաստաղի աղքատ ջահերեն Կախված՝ ժամանակը մեռելորեն Կը ննջեր անշա՜րժ, դարե՜ր քնեած, Քշոցին ձայնեն երբեմն շոյված… Հոն ո՛չ հևք, ո՛չ վազք, ո՛չ ժամ, ո՛չ վայրկյան, Անսահմա՜ն, անխռո՜վ, անծա՜լ, հավիտյա՜ն։ Չորս պատերու մեջ՝ Անհո՜ւն մը խորին, Ուր մեր գեղջուկներ մեռնի՜լ կը սորվին…

Բայց բացառիկ տոն մ՚էր այդ կիրակին. Կնո՛ւնքն էր ջոջի նորեկ որդյակին, Ինչ որ գյուղին նույնքան է կարևոր, Որքան Ծնունդի տոնը դարավոր Նազարեթի հին քաղաքացիին։ Ուստի ծեր, մանուկ, հավաքված էին։ Ու քահանան այդ մե՜ծ օրվան համար, Պատրաստեր էր փոքր քարոզ մը հարմար։ Պերճ խոսքի տաղանդ չուներ բնածին, Բայց զայն ընտրեր էր Հովիվ՝ գյուղացին, Զի հասակով բարձր էր, վարքով արդար, Հայերեն գիտեր, նույնիսկ կը կարդար, Կյանքի պայքարեն հոգնած հյուսն մը հեզ, — Կույս Մարիամին կո՛ւյս նշանածին պես— Այնքան վայլեր էր մորուքն ու շուրջառ, Որ կարծես ան այնպես ծնած ըլլար…

Զույգ կերոնի մեջ՝ կը խոսեր բեմեն, Ու կ՚ունկնդրեին գեղջուկներն ամեն, Խո՜ր երանությամբ սուզվա՜ծ անհընար. Թեև հայերեն մա՛րդ չի հասկնար Հին Աճեցարուքն առած բնաբան, Կը գտներ Տեր-Հայրը շատ բնական Որ տղերք աշիսարհ գան անհամար — լուրջ — Ինչպես բյուր շյուղեր ձիթենիին շուրջ։ Հանկարծ շլացին աչքերս քննա՜ծ, Նաբոլեոնին անունն էր տված։ Նաբոլեոն… ի՞նչ քաոս անհատակ՝ Աշխարհքեն քշված այդ մատուռին տակ, Չէ՞ որ ըսեր է այդ մարդն ահագին, «Մայրե՛ր, զավակնե՜ր շինեցեք ազգին…»։ — Ա՜խ, զո՜րք էր պետք այդ ամբարտավանին՝ Որ թնդանոթներ գյուղե գյուղ տանին…

Պատարագեն վերջ, քով քովի անձայն, Երկու թափորներ իրար քսվեցան։ Ան չէր դասական հանդիպումը հին՝ Կնունքի թափորն՝ Մահվան թափորին.— Մեկ կողմ ծնո՜ւնդ, խի՜նդ, մյուս կողմ մա՜հ ու լալ. Ու եկեղեցին կ՚օրհնե երկո՜ւքն ալ… Ո՛չ։ Երկու թափոր, երկո՛ւքն ալ ժպտուն . Մե՛կը նորածին որդին մեծատուն, Մյո՜ւսը աղքատի ծնունդը անտուն. Մե՛կը բեհեզով քնած, մյուսն արթուն. Մեկուն ժանյակներ, մետաքսի հյուսկեն, Մյուսին ձորձ մը խեղճ՝ հորը շապիկեն. Առաջնույն ոսկի, ժանյակ բյուր տեսակ, Երկրորդին ճակտին փուշի սև պսակ. Մեկը Տե՛ր արդեն, մյուսը գրա՜ստ։ Ճակատագի՜ր, վա՜խ, տղաքները փաս . . . .

Բայց այս ի՜նչ արդար օրենք մ՚է խորին Որ հղփացա՛ծ, ճո՛խ Մեծերը երկրին Իրե՜նց արգանդին մեջ կը հարվածե։ Հավասարության խո՜ւլ պետք մ՚է գուցե, Որ վրիժածընունդ սերմերը Մեծին Ի՛ր որովայնին իսկ գո՛գը հյուծին, Որ հաշիվներե վերջ, երբ ի հարկե Ոսկին ա՜լ պատրաստ է, հա՛յրը գրկե, Խանձարուրներու մեջ մետաքս գեղերփ, Անժպի՜տ, տժգո՜ւյն հրեշ մը մարդակերպ… Մինչ քանի՜ թշվառ խեղճեր է՛գ, արո՜ւ, Որ հեղակարծ սեր մ՚ունին իրարու, Կայծակներու պես իրարու կուգան, Առանց հաշվելու վաղն ու ապագան, Ու կ՚երկնեն — խորշի մը մեջ անծանոթ— Ի՜նչ հսկա կյանքեր, անեծքի անոթ…

Ապշա՜ծ, սարսափած խորհեցա անխոս, Սպարթական հի՜ն բարքին բարբարոս, Որ խեղդելե վերջ կը հանձներ գետին Մարդկային տժգույն տզրուկներն հետին… Բայց քառսուն դարեր անցեր են արդեն, Ու սովրեցանք որ հրեշներն ալ մարդ են. Անոնք ալ ունին զգացո՛ւմ, հոգի՛, Անո՛նք ալ ունին իրավունք կյանքի, — Հոգ չէ թե ապրին բյուրերու մահով. Օրենքը՝ իրենց վահան ապահով… Չե՛մ համարձակիր վերցնել մեկդի, Կարմիր վարագույրն որ օրենք կ՚ըսվի, Դիտելու ըմբոստ այն կյանքե՛րն հսկա, Որ բանտերու մեջ, կառափնատի վրա, Կախաղաններո՜վ մեռան անհամար, «Կյանքի իրավո՜ւնք»… պոռալնուն համար։

Երկուքն ալ երկա՜ր, երկա՜ր դիտեցի։ Այլևս բնա՛վ մի խոսիք ինծի Արժանիքին վրա, ու տարբերության, Ու ազնվական զարմին վրա արյան։ Ահա երկուքն ալ. անկերպ բզեզներ. Շյուղ մը իսկ զիրենք պիտի մեռցներ։ Կ՚ուզեն անուն տալ. ի՞նչ պետք անունի… Յուրաքանչյուրն ալ իր անունն ունի. Մին Ո՜ւյժն է անգութ, մյուսն Ստրկությո՜ւն։ Ույժ չունի, կ՚ըսեք, խլեզն անարյուն. Ի՜նչ պետք արյունի — անհագ բորենի՜, Հացի մը փոխան, կարմիր, ծիրանի, Ան պիտի ծըծե արյունը մյուսին, Ու պիտի մըխե ժանիքն իր միսին. — Օրե՛նքը՝ իրեն անքույթ օթևան։ Ողջունեցեք զայն, Իշխանն է վաղվան…

Ծնրադրած դողդոջ, աչքերըս ձեռքիս, Կուրծքիս տակ զսպել կ՚ուզեի հոգիս։ Հազա՜ր նկարներ կ՚անցնեին մտքես։ Արյան շոգվույն պես, նոճիներու պես Բյո՜ւր կախաղաններ անգութ մեծերու… Ու հրդեհներու մեջ հեռվե հեռու, Ստրուկներու կո՛ւռ, բարբարո՜ս գունտեր, Որ տաճա՛ր, աստվա՛ծ, կո՛ւռք, իշխա՛ն ու տե՛ր, Տապալելով վար, կ՚երթային հեռո՜ւ Հավասարության սե՛րմը ցանելու,  Ու լա՜յն բաշխելու Արդարությո՜ւն, Հա՜ց… Այտիս վրա հրաշեկ արցունք մը դողաց. Աչքերըս բացի, տեսիլք էր միայն. Ամենքն ալ գացա՛ծ, ժամն էր լռելյայն… Ու ես ալ գացի՝ իմ սուգիս դարման՝ Հավասարության դաշտը — գերեզման…