Ռափայել Պատկանյան - Ամպամած Մասիս

Հըսկա Մասիսը ճակատը պարզեց, Անուշ ժըպիտը ցոլաց աչերեն, Ամպրոպի ձայնով ահեղ նա գոչեց Ու այսպես ասաց Ղազիբեգ¹ սարին։ «Գինեճա՜ն² եղբայր, ինչո՞ւ ես թըմրած, Ամոթ չէ՞ անհոգ մընաս դու այսքան. Զարթե՛, աչերըդ ճմռե՛ քընեած, Տե՛ս, ի՞նչ է անում եղբայր մեր Բալքան»… — Գիտեմ, տեսել եմ, ասաց Ղազիբեգ, Բալքանի բախտը շնորհ է Վալգային. Այդ շնորքից մասնիկ չի հասնիլ երբեք Ո՛չ իմ զավակաց և ո՛չ քու հային։— «Ես շնորհը չուզեմ, ասաց Արարատ, Օտարին,— փըշրանք շան առջև ձըգած, Ես ունիմ որդիք՝ որդիք հարազատ, Ու թիվն է նոցա հինգ միլիոն համրած։ Դու մեկ դիր ականջ, ի՛նչպես ձայն կուտամ Իմ համատարած ցըրված հայերուն, Տե՛ս, ի՛նչպես որդիքս պիտ վազեն, պիտ գան Տալ Հայաստանին արագ օգնություն»։ Ասաց ու ձայնը ձըգեց նա ուժգին, Թընդացին դաշտեր, հովիտներ, ձորեր, Գետերն վախեցին ընթացքը նախկին, Ալեկոծվեցան կապուտակ ծովեր։ «Եկեք, իմ որդիք, եկե՛ք դուք արագ, Ահա՛ բացվեցավ դուռն ազատության, Ահա՛ ցանկալին հասավ ժամանակ, Ջախել-ջախջախել ըստըրկի շըղթան։ Դո՛ւ, կաթողիկոս, հորինե՛ կոնդակ³՝ Զորեն Խոխոցիմ գեղի Հովսեփին, Դո՛ւ, եպիսկոպոս, գըրե հորդորակ⁴՝ Նըման հոգեշունչ սուրբ Եղիշեին։ Դո՛ւ, երեց, ձեռք առ Սուրբ Գիրք ու մահակ Նըման անվեհեր, արի Ղևոնդին⁵, Խոսքով ու գործքով եղի՛ր օրինակ, Վառե՛ սրտերը իմ ժողովըրդին։ Դո՛ւ, Հայ զորապետ, գըթա հայերին, Ինչպես գըթաց քու նախատիպ Վարդան, Քաջություն շընչե՛ վախկոտ սըրտերին, Սովրեցո՛ւր խաղցնել թուր ու հըրացան։ Մի՞թե կըդասես, ո՜վ վաճառական, Քու գանձը գեր քան փառքը քու ազգին, Սիրական եղբարց քու ազատության Մի՞թե չես զոհիլ քու դիզած ոսկին։ Ու դո՛ւ, ազգ հայոց, քեզ պետք է սովրել Մի անգամ թափել արյուն հորդառատ, Քանց կյանք ըստըրկի հավիտյան տանել, Քանց արյուն ոթել ամեն օր կաթ-կաթ։ Այսպես խոսեցավ միամիտ Մասիս, Ղազիբեգ քըթի տակ շատ ծիծաղեց… Գընացին անցան օր, շաբաթ, ամիս, Ոչ ոք հայերից տեղեն չըշարժեց։ Մասիսը նորից ու նորից խոսեց, Բայց նորա խոսքը օդի մեջ կորան, Հայրը յուր որդոց անհամբեր սպասեց, Որդիքը խեղճ հոր օգնության չեկան։ Խորունկ խոցվեցավ Մասիսի հոգին, Որ զավակներեն մընաց անայցել… Եվ այդ օրիցը խըղճուկ ծերուկին Դեմքն է ամոթից ամպամած դարձել։

Հըսկայ Մասիսը ճակատը պարզեց, Անուշ ժպիտը ցոլաց աչերէն, Ամպրոպի ձայնով ահեղ նա գոչեց Ու այսպէս ասաց Ղազիբէգ սարին։ «Գինեճան եղբա՜յր, ինչո՞ւ ես թըմրած, Ամօթ չէ՞ անհոգ մընաս դու այսքան. Զարթէ՛, աչերըդ ճըմռէ՛ քընէած, Տե՛ս, ի՞նչ է անում եղբայր մեր Բալքան»… — Գիտեմ, տեսել եմ, ասաց Ղազիբէգ, Բալքանի բախտը շնորհ է Վալգային. Այդ շնորհքից մասնիկ չի հասնիլ երբեք Ո՛չ իմ զաւակաց եւ ո՛չ քու հային։— «Ես շնորհը չուզեմ, ասաց Արարատ, Օտարին,- փշրանք շան առջեւ ձըգած, Ես ունիմ որդիք՝ որդիք հարազատ, Ու թիւն է նոցա հինգ միլիոն համրած։ Դու մէկ դիր ականջ, ինչպէ՛ս ձայն կու տամ Իմ համատարած ցրուած հայերուն, Տե՛ս, ինչպէ՛ս որդիքս պիտ վազեն, պիտ գան Տալ Հայաստանին արագ օգնութիւն»։ Ասաց ու ձայնը ձըգեց նա ուժգին, Թընդացին դաշտեր, հովիտներ, ձորեր, Գետերն փոխեցին ընթացքը նախկին, Ալեկոծուեցան կապուտակ ծովեր։ «Եկէք, իմ որդիք, եկէ՛ք դուք արագ, Ահա՛ բացուեցաւ դուռն ազատութեան, Ահա՛ ցանկալին հասաւ ժամանակ, Ջախել-ջախջախել ստըրկի շըղթան։ Դու՛, կաթողիկոս, յորինէ՛ կոնդակ՝ Զորէն Խոխոցիմ գէղի Յովսէփին, Դու՛, եպիսկոպոս, գըրէ յորդորակ՝ Նըման հոգեշունչ սուրբ Եղիշէին։ Դու՛, երէց, ձեռք առ Սուրբ Գիրք ու մահակ Նըման անվեհեր, արի Ղեւոնդին, Խօսքով ու գործքով եղի՛ր օրինակ, Վառէ՛ սըրտերը իմ ժողովրդին։ Դու՛, Հայ զօրապետ, գըթայ հայերին, Ինչպէս գըթաց քու նախատիպ Վարդան, Քաջութիւն շընչէ՛ վախկոտ սըրտերին, Սովրեցու՛ր խաղցնել թուր ու հըրացան։ Մի՞թէ կը դասես, ո՜վ վաճառական, Քու գանձը վէր քան փառքը քու ազգին, Սիրական եղբարց քու ազատութեան Մի՞թէ չես զոհիլ քու դիզած ոսկին։ Ու դու՛, ազգ հայոց, քեզ պէտք է սովրել Մի անգամ թափել արիւն յորդառատ, Քանց կեանք ստըրկի յաւիտեան տանել, Քանց արիւն ոթել ամէն օր կաթ-կաթ։ Այսպէս խօսեցաւ միամիտ Մասիս, Ղազիբէգ քըթի տակ շատ ծիծաղեց… Գընացին անցան օր, շաբաթ, ամիս, Ոչ ոք հայերից տեղէն չշարժեց։ Մասիսը նորից ու նորից խօսեց, Բայց նորա խօսքը օդի մէջ կորան, Հայրը իւր որդոց անհամբեր սպասեց, Որդիքը խեղճ հօր օգնութեան չեկան։ Խորունկ խոցուեցաւ Մասիսի հոգին, Որ զաւակներէն մընաց անայցել… Եւ այդ օրիցը խըղճուկ ծերուկին Դէմքն է ամօթից ամպամած դարձել։